Hepsi şaka!

Neden bazı şeyleri ancak şaka yaparak söyleyebiliyoruz? Freud’a göre espriler, fıkralar ve şakalar yalnızca insanları güldürmek için ortaya çıkmaz. Bilinçdışındaki çatışmaların yaratıcı ürünleridir. Tıpkı dil sürçmeleri ya da sakar eylemler gibi, ruhsallık kendine bir çıkış yolu bulur. Ancak bilinçdışı bir anda taşmaz; yaratıcılığa bürünür. Söz konusu espriler olduğunda bunu daha incelikli bir biçimde yapar. Çünkü şaka, söylenmesi güç olan şeyleri söylemenin en kontrollü uzlaşımlarından biridir. En yasak, en agresif ya da en sakıncalı düşünceler bile esprinin içine yerleşebilir. Kişi bir şey söyler, karşı taraf güler ve ardından şu güvence gelir: “Şaka yapıyorum.” İşte tam da burada esprinin ruhsal işlevi ortaya çıkar. Bir taraftan arzunun kendine ifade alanı açılır; öfke, cinsellik, kıskançlık ya da saldırganlık dile gelir. Diğer taraftan ise şakanın yarattığı çerçeve bu ifadeyi güvenli hâle getirir. Sanki ruhsallık aynı anda iki şey söylüyordur: “Bunu söylemek istiyorum.” ve “Ama söylediklerimden bütünüyle sorumlu değilim.” İnsan bazen doğrudan söyleyemediği şeyleri şaka biçiminde söyleyebilir. Bir arkadaş grubunda dile getirilen sert bir eleştiri, “Şaka yapıyorum ya” denerek geri çekilir. Bir flört girişimi, “Takılıyorum canım” diyerek güvenceye alınır. Bir saldırganlık ise “Alınma hemen” çerçevesine yerleştirilir. Bu nedenle espriler yalnızca güldürmez; aynı zamanda rahatlatır. Çünkü yasaklı olan bir şey, doğrudan değil ama dolaylı bir yolla ifade edilmiş olur. Freud’a göre burada bir haz ve boşalma da söz konusudur. Normal koşullarda bastırılması gereken bir düşünce ya da duygu, şakanın sağladığı korunaklı alan içinde dile gelebilir. Bir anlamda ruhsallık, espri aracılığıyla hem kendini ifade eder hem de gerilimin bir kısmını boşaltır. Bu yüzden şaka yalnızca söylenen şeyle değil, söylenebilmiş olmasıyla da doyum yaratır. "Şaka yapıyorum” ifadesi yalnızca karşımızdakini değil, bazen bizi de korur. Çünkü insan kimi zaman söylediği şeyin içerdiği hakikatle doğrudan karşılaşmak istemez. Şaka, söylenmiş olanı geri çekmeye değil, ona katlanabilmeye yarayan bir ara alan yaratır. Belki de bu yüzden bazı şakalar bizi güldürürken aynı zamanda rahatsız eder. Çünkü bazen gülmenin hemen gerisinde, söylenmesi zor olan bir hakikat durmaktadır.